Orta Çağ Bitiminden Rus İşgaline Kadar Kuzey Kafkasya (1453-1864)

 RUSLARIN TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞI
Orta Asya’dan başlayan kavimler göçü hep Hazar’ın ve Karadeniz’in kuzeyinden Avrupa’ya doğru olmuştur. Göçmenler bu güzergahta önlerine çıkan kavimleri yararak kuzeye ve güneye doğru yayarken, bir kısmını da içlerine alarak Avrupa’ya doğru sürüklüyordu. Bu geçişler esnasında Slav kavimleri de aynı şekilde üç yöne dağıldı.

864’de Kuzey Slavları Novgorot merkez olmak üzere devletleştiler. Devlet Merkezi 905’te KKiev Rusyasıiyef’e taşındı. Bu tarihten sonra Güney’e yönelerek Bizansa ve Hazar Denizi üzerinden Bakü çevresine akınlar yaptı (943). 
954-973 yılları arasında Tumatarakan(Taman) yarımadasına girip burada Adigelerle savaştılar.
Kiyef’in ayakaltı konumu, Rusları daha aşağılara inmeye sevk ediyordu. Güneydeki Ruslar Volga nehri başını kendilerine merkez yaptı. Böylece Dinyeper bölgesinde Kiyef Prensliği; Volga havzasında Suzdal Prensliği isminde iki yönetim merkezi vücuda geldi. Bu iki Prensliğin çatışmalarının ardından 1169’da Kiyef tasfiye olurken, hakimiyet Volga’ya kaydı.
1147 tarihinde Moskova kurulmuştu. Kısa sürede prensliğe dönüşen Moskova gücünü artırdı ve 1341’de diğer Rus prenslikleri üzerinde de hakimiyet kurdu.
1452-1505 yılları arasında yaşayan III. İvan ayrı olan bu prenslikleri birleştirerek Büyük Rusya’ya hitap eden ilk imparator oldu. III. İvan Rusları, bir taraftan Timur’un dağıttığı Altınordu tabiiyetinden çıkarırken, diğer taraftan Kazan Hanlığını kontrolü altına aldı ve Kırımla ittifak anlaşması imzaladı.
IV. İvan (Grozni) zamanında (1533-1584) ise 1552’de Kazan, 1556’da Astrahan ortadan kaldırıldı. Böylece Kuzey Kafkasya, Kuzeyde Rus Çarlığıyla, K.Batıda ise Kırım Hanlığıyla yüz yüze kalmış oldu.
RUSLARLA İLK TEMAS
Kafkasya ile ilk fiili teması kuran İvan Grozni, Prens Temirko’nun kızı Pranses Mari ile evlenerek akrabalık tesis etti. Bunun üzerine 1567’de taraflar arasında yardım esasına dayanan bir dostluk anlaşması imzalandı. Kafkasyalıları bu dostluğa mecbur eden etken, Kırımlıların Kafkasya’ya karşı olan saldırgan tutumuydu. Bu ilişkinin bir sonucu olarak Slav Kazakları gruplar halinde Kafkasya’ya yerleşmeye başladı. Terek bölgesindeki Tarki’de, Rusya, İran ve Kafkasya arasında kullanılan bir ticaret bölgesi oluşturuldu. İzlediği siyasetle Kafkasya’yı Rus girdabına çeken İvan Grozni 1587’de ölünce, varisleri arasında taht kavgası başladı. Kavgayı kazanan Romanov hanedanı 1615 yılında devleti kontrol altına aldı.
 
TARKİ MUHAREBESİ
Bir müddet sonra Ruslar, İvan Grozni’nin sağlığında karşılıklı anlaşma ile bir ticaret merkezi haline getirilen Tarki’ye sahip çıkmak için Hazar Denizi kıyısına asker gönderdi. Bu oldubittiden rahatsız olan Kafkasyalılar Rusları bölgeden uzaklaştırma kararı aldı. Dağıstan ve Kabartay kuvvetlerinin iştirak ettiği 1595 tarihindeki baskında, Tarki’deki Rus kuvvetleri tamamen imha edildi. 
Ardından Rus Çarı Boris Godunof’un, Gürcistan’ın talebi üzerine gönderdiği askeri birlikler de Dağıstan’dan geçerken gerçekleştirilen ani bir saldırı ile dağlıların kılıçları altında yok oldu.
 
ŞETKALE VE TEREK SAVAŞLARI
1604 te Ruslar iki koldan taarruza geçti: Doğuda Kizlar istikametine; batıda Şetkale (Stavropol) istikametine…
Doğudaki güçler Terek’in güneyinde Dağıstan kuvvetlerince karşılanıp durduruldu. Kabartay kuvvetlerince de kuzeyden çevrilen Rusların tamamı imha edildi.
Rus ordusunun batıya inen  kolu da Şetkale’nin doğusunda Kuban kuvvetlerince durdurulunca, Rusların istila  girişimi başarısızlıkla sonuçlanmış oldu.
Bu tarihten sonra kendi iç meseleleriyle uğraşa giren Ruslarla Kafkasyalılar arasında uzun süre savaş olmamıştır. Sadece, Kafkasya bölgesine yerleşmeye çalışan Kazaklarla alt düzeyde küçük çatışmalar olmuştur.
 
kaytuko aslanbekİSTİKRARIN MİMARI BİLGE: KAZANUKO JEBAĞI
Bu dönemde Kabartay bölgesinde fikirleriyle toplumu etkileyen Kazanuko Jabağı isminde bir bilge kişi tezahür etti. Ruslarca Kafkasya’nın Solon’u olarak tanımlanan Jabağı Kafkasyalılar arasında yasa hükmünde olan şhabze’yi yeniledi. Bununla birlikte bir de ideal bir devlet reisi yetiştirdi: Kaytoka Aslan Beg.
Aslan Beg daha 22 yaşında iken bir devlet adamında olması gereken bütün üstün vasıflarla donanmıştı. Nihayet günü geldiğinde milleti toplayan Jabağı, Aslan Beg’i devlet başkanlığına seçtirdi. Aslan Beg ilk olarak “İki deniz arasında bir devlet olur dedi” ve bu paralelde çalışmalarına başladı. Bu dönemde Kafkasya’yı kuvvetli ve birlik içinde gören 1. Petro, 1707’de Arslan Beg ile saldırmazlık anlaşması imzaladı.
Jabağı çok yaşamadı 1722’de öldü. Arslan Beg de Jabağı’nın ortaya koyduğu esaslar çerçevesinde çalışarak, özellikle Dağıstan hanlarının Ruslarla irtibat kurmaması için ülkenin diğer bölümleriyle bağlarını artıracak çalışmalar yaptı.
Ancak beş yıl sonra Arslan Beg de vefat edince birlik sarsıldı.
 
Rus ordusu bir harp sonrası atlarını suluyorBU DÖNEMDE DAĞISTAN’DA DURUM
Bu dönemlerde Doğuda ve Dağıstan’da Arapların kurduğu beylikler vardı. O zamanki valiler ve reisler memlekette bir çeşit aristokrat sınıfı teşkil ediyordu. Bunların soyca Arap olanları da bulunuyordu, fakat yerli halk arasında artık erimişlerdi. Gerek batıda ve gerek doğuda hakim olan anarşik, baskıcı rejim hiç olmazsa iyi organize edilebilmiş olsaydı…
Doğudaki baskı daha açıktı, her tarafta genel bir kanun halini almış olan ”örf ve adetle” iş görülüyordu. Dağıstan’daki küçük hanlıkların her biri doğu despotizminin bir örneği idi. Dağıstan’ın yayla ve ova kısmına Tarko Şamhalı hakim bulunuyordu. Dağlarda ise pek çok köy ve kasaba bağımsızlıklarını muhafaza ediyor, eskiden beri tabi oldukları demokratik bir idare altında yaşıyorlardı. Bütün otorite ihtiyar meclislerine aitti, bunları birleştirecek bir lider ise henüz çıkmamıştı. Çünkü tehlike birleşmeye mecbur edecek kadar büyümemişti.
 
Çar PetroPETRO’NUN FAALİYETLERİ
Ruslar 1699 Karlofça anlaşmasıyla Azak Denizi’ni ele geçirerek Kafkasya’nın kuzeyine yerleşti. Bununla yetinmeyip Azak Denizi’nin doğusundan aşağıya sarkarak Kuban’a doğru yürüdü. Can nehri kenarında savunma hattı kuran Kırım-Kafkas kuvvetleri Rusları yendiyse de, Azak Kalesi’nden atamadı. Ruslar ancak 1711’de Prut yenilgisinin ardından Azak Kalesi’nden çıkartılabildi.
27 Temmuz 1722’de Rus kuvvetleri, bugünkü adı Mahaçkale olan Agrahan’ı işgal etti. Şamhal Adil Giray teslim oldu. 27 Temmuz’da da Derbent işgal edildi.
Şirvan üzerine yürüdüklerinde Osmanlı kuvvetleri yardıma gelince Ruslar Bakü’de durmak zorunda kaldı. 1724 yılında Osmanlı ve Ruslar arasında yapılan anlaşma ile Şirvan memleketinin Bakü dahil yukarıdaki bütün toprakları Ruslara verildi.
Çar Petro 1725’de öldü. Dağıstanlılar Rusları kuzeyden sararak Rusya’yla irtibatını kesti. Nadir Şah da Osmanlı ile ittifak yapınca zor durumda kalan Ruslar işgal ettikleri yerleri boşaltarak 1735 yılında geri çekilmek zorunda kaldı.
Kırım Tatarları 
KIRIM VE İRAN SALDIRILARI
Şirvan Hanının isteği üzerine, Kırım Han’ı, Kafkasya’nın step bölgelerinde yerleşik  Kazak ve Rus askerlerini temizlemek için kendi başına bir operasyona başladı. Bunun üzerine Nadirşah da Şirvan üzerine saldırdı. Şah, Osmanlı- Şirvan ve Kırımlılardan oluşan müttefik kuvvetlerini mağlup ederek Şirvan topraklarını eline geçirdi. Şah, Dağıstan’a çekilen Şirvan Şahı Surhay Han’ın peşine düşerek takip etti. Dağıstanlıların korumasına giren Şirvanlılar ve Kırımlılar, Kuzey Batı istikametinde geri çekilmeye başladı. Fakat geri çekilme esnasında Kırımlılar sebepsiz yere Çeçenlerin üzerine saldırdı. Çeçenlerin de karşılık vermesi üzerine büyüyen savaşta Kırımlılar tam bir hezimete uğradı.
 
ORTA KAFKASYA’YA RUS SALDIRILARI (1737)
Petro’nun yerine geçen Anna İvanova 1737’de komutanı Prens Hamburski’yi Kizlar’a gönderdi. Orta Kafkasya’dan yol almaya çalışan Hamburski, Çeçen ve Kabartaylar’ın karşı taarruzuyla ciddi bir yenilgiye uğratıldı.
Nadir Sah 
GÜNEYDEN İRAN SALDIRILARI (1742)
Osmanlı-Rus anlaşmasıyla Şirvan Hanlığı’na ait Bakü, Derbent ve Hazar kıyısının Ruslara bırakılmasını Nadir Şah kendisi için tehdit olarak gördü. 1742’de Nadir Şah Şirvan ülkesinin kendisine bırakılmasını istedi. Kabul edilmeyince de süratle hareket ederek Derbent, Gazikumuk ve Çohu’yu ele geçirdi, Surhay Han’ı esir etti. Bunun üzerine Kuban bölgesi haricindeki Kafkas kuvvetleri toplanarak karşı taarruza geçti ve Nadir Şahı büyük bir yenilgiye uğrattı.  
Bu dönem sonunda Kafkasyalılar düşmana kendilerini göstermişti. Bu arada Batı Kafkasya’da büyük bir kitle İslam dinine girmişti. Böylece Ruslarla bir de din farkı oluşmuştu. Ruslar Azak denizinin kuzeyinden Tarki’ye uzanan hattı kontrollerine alarak, Kafkasya’nın kuzeyini tamamen kontrolleri altında tutar olmuştu.
1739 Belgrad muahedesiyle Ruslar Kırım’ı tahliye ile Azak Kalesi’ni askerden arındırmış, Kafkasya’nın istiklalini de tanımıştı.
 
KozaklarBÖLGEYE KOZAK İSKANI
Haziran 1762’de tahta II. Katerina çıktı. İlk evvel Dinyeper kıyısındaki büyük miktardaki Zaparoj Kozakları Kafkasya bölgesine iskan edildi. Mezdog’a kadar olan bölge 6 kale ile takviye edildi. Büyük Katerina’nın başa gelmesinden sonra 1763 yılında patlayan savaş bütün Terek Havzasında 14 sene devam etti. Hükümet merkezi Kizlar’dan kalktı, Terek Kozakları bu nehrin aşağısındaki eski yurtlarına döndüler. 450 Kazak ailesi Sulak nehrinin üzerine yerleştirildi. Kabardey’in ikinci derecedeki reislerinden Kutçakin Ortodoks olmuştu. Mezdog’da bir istihkam yapıldı. Bu kale Kutçakin’in emrindeki 50 ailenin muhafazasına verildi. Kalede bir Ortodoks kilisesi de vardı ve çok kuvvetli bir ileri karakol vazifesi görecekti. Aynı zamanda Asetin kabileleri arasına Hıristiyanlığı yaymak için misyonerler gönderildi.
Ruslar Mezdog bölgesine yerleşmekle Kafkasya’nın doğusuyla batısını birbirinden ayırmış oluyorlardı.
 
Osmanlı AskerleriKÜÇÜK KAYNARCA ANLAŞMASI
1769’da Osmanlı Rus harbi başladı. 1774’de Osmanlılar Tsemez’e asker çıkarttıysa da  yenildi. Ruslar Taman yarımadasını ve Tsemez’i işgal etti. Bu gelişmelerden sonra Çeçen ve Kabartaylardan oluşan Kafkas kuvvetleri Kizlar ve Mezdog bölgesine; Kuban bölgesindeki Adige kuvvetleri de Taman Yarımadası’ndaki Rus kuvvetlerine saldırıya başladı. Bu saldırılar netice verdi ve Rus kuvvetleri Don mıntıkasına çekilmek zorunda kaldı.
Fakat, Ruslarla-Osmanlılar arasında imzalanan Küçük Kaynarca anlaşmasında, anlaşma maddesinin öznesi olan Kafkasyalılar muhatap bile alınmadan haklarında kararlar alındı. Buna göre, Osmanlı Belgrad anlaşmasıyla tanıdığı Kafkasya’nın istiklalini artık tanımaktan vazgeçiyor, Kafkasya’nın batı kısımlarını Rusya’ya bırakıyor ve Azak Denizi’nin Rusya’nın malı olmasını kabul ediyordu.  
Ruslar harbin son bulmasının ardından topladıkları kuvvetlerle tekrar saldırıya geçti ve Taman yarımadası ile Kizlar mevkiini 1776 yılında tekrar ele geçirdi.
Aynı yıl İmparator Naibi olarak Kafkasya’ya atanan General Potemkin, Kırım ve Gürcistan’ı Rusya’ya bağladı. Terek ve Kuban mevkiinde yeni cepheler oluşturdu. Böylece Kafkasya’nın kuzeyinde tam bir kuşatma oluşturulmuş oldu. Ayrıca Leçi Kazakları
Kuban cephesinde istihdam edilmeye başlandı.Franz Robuant- Kafkas Rus Savaşı
1779’da Batı Kafkasya’da 14 bin kişilik atlı kuvvet hazırlayan Kafkasyalılar Kuban bölgesindeki Rus askerlerine ani bir saldırı düzenledi. İki gün içinde ciddi zafer kazanarak işgal edilen yerler ele geçirdi ise de Terek cephesinden gelen Rus kuvvetleri durumu tersine çevirdi.
Bu taarruzlarla Kafkasyalılar, Kaynarca antlaşmasının fiili bir kıymeti olmadığını ve mücadeleye devamda kararlı olduklarını göstermiş oldu.
 
FERAH ALİ PAŞA’NIN GELİŞİ
Kırım’ı kaybeden Osmanlı Devleti Ruslara ikram ettiği Kafkasya’ya yardım etmek zorunda olduğunu anlamıştı. Kafkasya’da iki zümre teşkil etmişti: Natukay Prensi Zanıko Muhammed Geri’in yanında yer alan grup Osmanlının yardımını isterken; Kalabatukolarla birlikte olan grup ise Rusların şiddetini celb edeceği gerekçesiyle buna karşı çıkıyordu. Zanıko Muhammed Geri, Bab-ı Ali ile bir ahitname imzalamış ve bunun ardından 1779’da Ferah Ali Paşa heyeti Kafkasya’ya gönderilmişti. Ferah Ali Paşa bir üs vazifesi görecek Anapa Kalesi’ni imar ile Soğucak ve Tsemez yerleşim birimlerini oluşturdu. Tarikat mensubu olan Ferah Ali Paşa bölgenin İslamlaşmasına da önemli katkılarda bulundu.
 
KIRIM’IN İLHAKI
1783’de Potemkin Kırım’ı, Taman Yarımadası’nı ve Kuban’ın kuzey bölgesini işgal ve ilhak etti. Bu durumu bir beyanname ile ilan edilen bu emr-i vaki Osmanlılar tarafından zaruri olarak kabul ve tasdik edildi.
Taman’ın alınmasıyla Kerç boğazı tamamen kotrol altına alınırken, Kırım’ın alınmasıyla Kafkasya denizden de tehdit altına girmiş oluyordu.
 
2. İrakli -Gürcistan KralıGÜRCİSTAN’IN RUS HİMAYESİNE GİRMESİ
Hıristiyan bir ülke olan Gürcistan, Osmanlı ve İran Devletlerinin mücadele alanı olmuştu. Rusya bu durumdan istifade ederek bu ülkeye yakınlaştı. Gürcistan Kralı II. İrakli Haziran 1783’te Rusya’dan himaye istedi. Gürcistan’ın bu talebi derhal yerine getirildi.
Gürcistan’ın ele geçirilmesiyle Kafkasya Güneyden de çevrilmiş oluyordu.
Rusların Kafkasyalılara, Gürcistan’la bağlantı kurmak için yol yapmalarına izin verilmesi teklifi, toplanan Milli Meclisce reddedildi. Rusların birliği bozmak için Çerkes beylerini ayartma girişimi de sonuçsuz kaldı.   
 
RUS TAARRUZLARI
Ruslar 1783 yılı ilkbaharında büyük kuvvetlerle taarruza başladı. Hedeflerinde Orta Kafkasya vardı. Maksatları Kafkasya’nın doğusu ile batısını birbirinden ayırmaktı. General Slotilof komutasındaki kuvvetler Çeçen mıntıkasının batı kısımlarını; Potemkin ise Kabartay bölgesini baskı altında tutuyordu. Çeçenler Terek bölgesini tahliye edip Sunja bölgesine çekildi. Dağıstanlılar ise Güney cephesini açmak üzere Gürcistan’a taarruz etmiş, Alazan bölgesini ele geçirmişti.
 
MÜRİDİZM
Rus baskıları artınca birlik fikirleri de kuvvetlenmeye başladı. Bu çalışmanın başını da tarikatler çekiyor, direniş ruhunu ateşleyerek canlı tutuyordu. Kafkasya’daki tarikatler sadece zikr ve murakabe ile meşgul tarikatlere benzemiyordu. Doğrudan mücadele tarikatlarıydı. Şeyh komutan, müridler de savaşçı grubu vaziyetindeydi. Halkı doğrudan mücadeleye sevk ve teşvik ediyordu. Bu dini heyecan, bu tarihe kadar tam teessüs edememiş olan siyasi birlik için de çok müsait bir zemin teşkil ediyordu. Bunun için biraz zamana ihtiyaç vardı fakat düşman bu zaman ve fırsatı hiçbir zaman vermedi.
Tarikatlar Çeçenistan’da çabuk kökleşirken Dağıstan’da böyle olmadı. Dağıstan’da hanlık otoriteleri vardı. Tarikat yapılanması ise bu hanlık otoritesini zayıflattığı için hanlar karşı çıkıyordu. Bu yüzden hanlar ile mücadele etmek gerekiyordu. Çeçenistan’da ise bu gibi otoritelerin olamasının bir neticesidir ki dini ve milli bir kahraman zuhur etti. Hatip ve mütefekkir bir vatansever olan Şeyh Mansur halkın başına geçerek mücadele meydanına indi.
 
imam mansurİMAM ŞEYH MANSUR
Ruslar Kafkasyalıların hazırlanmakta olduklarını anlamışlardı. 1785’de doğuda bir süvari alayı ile topçu müfrezesini ileri sürdüler. Rus kuvvetleri Aldi Köyü’ne kadar indi. Burada Kabartay kuvvetleri sağdan, Çeçen kuvvetleri ise soldan ve arkadan hücum ederek Rus birliğini son neferine kadar imha edip 6 adet topa el koydu.
İmam Mansur Rusların şaşkınlığını fırsat bilerek 15 bin kişilik Kafkas kuvvetleriyle bu sefer Terek cephesinden taarruza geçti. Bu taarruza mukavemet edemeyen Ruslar Maniç Gölü’nün arkasına kadar çekildi. Kizlar ve Mezdog hattı da Kafkas kuvvetlerinin eline geçti.
Bu yenilgilere cevap vermek isteyen Ruslar 30 Ekim 1785’de General Tükelli komutasındaki kuvvetlerle Mezdog yönüne taarruza geçti. Mansur’un kumandasında Kafkas kuvvetleriyle Tetertop mevkiinde çok kanlı bir savaş başladı. Avar ve Çeçenler büyük zayiat verdi. Bu arada Ruslar ayrı bir koldan daha Çeçenistan’a sarkmaya başlamışlardı. Gerek fazla zayiat vermeleri, gerekse de sarkan Rus kuvvetlerini karşılamak niyetiyle Kafkasyalılar yavaş yavaş savaş meydanını terk ederek çekilmeğe mecbur kaldı.  
Ruslar Mezdog mıntıkasını ele geçirmeye muvaffak oldu fakat Çeçenistan’a ve Daryal geçidine ulaşmayı başaramadı. Bu arada Kabartaylar Ruslarla barış yaptı.
İmam Mansur önce Anapa’ya, sonra Karadeniz sahilindeki Çerkesler arasına çekildi. Kuban kıyılarından kuzeye saldırılarını hiç ara vermeden buradan sürdürdü.
Mezdog’un işgali ciddi bir tehdit oluşturuyordu. Osmanlılar ile Ruslar arasında da gerginlik artıyordu. Bunu gören Kafkasyalılar düşmana fırsat vermemek için erken saldırı kararı aldı. Düzenlenen harekatla Ruslar, Kabartayda Aleksandrovski ve Novosirtava mevkileri, Kuban bölgesinde de Meya Nehri gerisine atıldı. Bu saldırılarla düşman Karadeniz kıyılarından uzaklaştırılmış oluyordu.
1786’da cereyan eden muharebeler neticesinde Ruslar olumsuz bir pozisyona düştü. Ruslar karşısındaki Osmanlı-Kafkas cephesini, özellikle Kuban bölgesini kendisi için ciddi bir tehdit olarak görüyordu. 18. asrın sonuna kadar Kafkas-Rus mücadeleleri bu mıntıkada cereyan etti. 1787’de Ruslar büyük bir taarruza karar verdi ve 3 koldan Kuban’a saldırdı. Jilehoy’da büyük bir meydan savaşı oldu. Rusların Rebinder ve Palakin tarafından yönetilen kolları yenilerek geri çekilmeye mecbur edildi. imam mansurFakat General Radyef’in kuvvetlerinin yetişmesiyle denge Ruslar lehine dönmeye başladı. Ağır zayiat veren Kafkasyalılar 20 km batıya çekilerek yeni bir cephe oluşturdu, fakat ağır zayiat vermiş olan Rus kuvvetleri de bu yeni cepheye saldırmaya cesaret edemedi. Birkaç yıl sonra 10 bin kişilik taze kuvvetle takviye edilen Rus birlikleri 22/Eylül/1789’da taarruza geçti. Kanlı bir savaşın ardından Kafkas kuvvetleri Anapa istikametine çekilirken; Ruslar da aldıkları ağır zayiat sonrasında takibi bırakmış olsa da, Kafkasya’nın içlerine kadar girmiş oldu.
Bu olayın peşinden Anapa kalesine yaptıkları taarruzlarda başarılı olamayan Albay Tükelli komutasındaki Rus kuvvetleri büyük bir zayiat vererek geri çekilmek zorunda kaldı.
Ruslar 1789’da Bibekof komutasında bir kez daha taarruza geçtiyse de başarılı olamamış, savaşçıların bir kısmı ölmüş, bir kısmı esir alınmış, bir kısmı da komutanlarına isyan ederek perişan halde kaçıp gitmiştir.
 
BATTAL PAŞA’NIN İHANETİ
Kafkasyalılar, Osmanlıdan istediği desteği bir türlü alamıyordu. Dağlılara pek çok vaade bulunuluyor fakat bir şey yapılmıyordu. Nitekim Ferah Ali Paşa’nın ayrılmasından sonra yerine tayin olunan Battal Hüseyin Paşa Trabzon’da oyalanıyor, vazifesinin başına gitmekte gecikiyordu. 1789 senesi gelmiş ve henüz tahta çıkmış olan III. Selim hemen vazifesi başına gitmezse Battal Paşa’yı idam edeceğini bildirdi. Bunun üzerine Battal Paşa birkaç yüz kişi ve 2000 ücretli askerle Tsemez’den karaya çıkıp Anapa’ya girdi.
Bu sırada Bibekof’un kaleye yaptığı kuşatma, içerdekilerin mukavemeti ve dışarıda Kafkasyalıların yaptıkları saldırılarla bozguna uğratıldı. Bu başarı Kafkasya’da büyük bir sevince sebep oldu.
Anapa’da önemli bir kuvvet toplanmıştı. Fakat Battal Paşa adı gibi pek battal bir adamdı, bir türlü harekete geçmiyordu.
1790’da Kaptanı Derya Amiral Gazi Hasan Paşa yüzden fazla gemiyle Anapa önüne gelince ve beraber getirdiği Mahmud Haseki’nin “hemen hareket etmediği takdirde Battal Paşayı idama görevli” olduğunu duyunca yola çıktı.  . Kafkasya’nın doğu bölgesinde Terek kenarındaki Gumkale hedef seçilmişti. Yola çıkıldı, 12 saatlik yol 63 saatte gidildi. Battal Paşa Kuban nehrini geçince birliği durdurdu ve işte padişahın emri yerine geldi diyerek ileriye gitmeyeceğini söyledi. Halbuki doğuda dağlara çadır kurmuş binlerce dağlı onun birliklerini bekliyordu. Şeyh Mansur da aynı şekilde bölgede hazırlanmış Battal Paşa’yı bekliyordu. Fakat Battal Paşa hazineyide yanına alarak aniden Ruslara sığındı. Ordu başsız kaldı. Çerkesler başsız kalan Türkleri himaye etti. Rus saldırılarında epey zayiata uğransa da Anapa Kalesi’ne geri dönüldü.
O kadar emekle ve hayalle hazırlanan askeri harekat Battal Paşa’nın ihanetine kurban gitmişti. 
Bu olay sonrası Kafkasyalıların Osmanlıdan ümidi iyice kesildi.
 
ANAPA MUHAREBESİ
Kalenin yeni muhafızı Sarı Abdullah Paşa da önceki gibi Trabzondan ayrılıp görevinin başına gelmiyordu. 1791 Temmuzunda Ruslar Anapa’ya taarruz başlattı. İmam Mansur ve savaşçıları da kaledeydi. Kanlı bir savaş oldu. 14 gün 14 gece süren savaşta Ruslar 93 subay ve 4 bin askerini yitirirken, Kafkasyalılar da çok zayiat vererek savunma ve taarruz güçlerini iyice kaybetmişti. 15.nci gece kalenin Derviş Tepesi mevkkindeki Trabzon askerini gafil avlayan Ruslar buradan içeri girdiler. Kanlı bir boğuşma sonrasında büyük vatansever Şeyh Mansur Ruslara esir düştü. Ruslar buna kaleyi ele geçirmekten daha çok sevindi. İmam Şeyh Mansur bilahare hapsedildiği Şilizelburg Kalesi’ndeki hapishanede işkence ve kötü şartlar altında hayatını kaybetti.
O gün zayi edilen imkanlara bakıldığında, eğer Osmanlı Ordusu düzenli olsaydı, başında dirayetli ve namuslu komutanlar olsaydı, Kafkasyalılara gereken önem verilseydi, Rusların Don ve Volga arasındaki yerlerden Kuzeye sürülmelerinin işten bile olmadığı görülecektir. Anapa’nın kaybedilmesi ve dolayısıyla İmam Mansur’un esir düşmesi de Baddeley’in “nezaketle” söylediği gibi, ”Osmanlıların gösterdiği kayıtsızlık ve dikkatsizlik yüzünden” olmuştu.
 
YAŞ ANTLAŞMASI
10 Ocak 1792 tarihinde, Osmanlı Devletiyle Rusya arasında Yaş Barış Antlaşması imzalandı. Tamamı on üç madde olan bu antlaşmaya göre, Kırım ile Taman’ın ilhakı ve Kuban Nehrinin hudut  tayini hakkındaki antlaşmalar yine eskisi gibi kalıyordu.
Yaş Muahedesi ile Kafkasya’nın istiklali teyid ve Rusların Gürcistan’ı terki temin ediliyordu. Ruslar bu anlaşmayı imzalamakla hem zaman kazanmaya çalışıyor; hem de Osmanlıyı bu vesile ile Kafkasya’dan uzaklaştırmaya çalışıyorlardı.
Fakat Kafkasyalılar pes etmedi. Haberciler çıkartılarak bütün Kafkas kabileleri seferberliğe davet edildi. Davete bütün feodal beyler icabet etti.
Anapa’yla birlikte Tsemez’i de ele geçirmiş olan Ruslar Adige saldırılarının yeniden yoğunlaşmasıyla Anapa’ya çekilmek zorunda kaldı.
 
KALMUK-KAZAK SALDIRILARI
1796’da Kalmuk reisi Dudukunba Kazak ve Kalmuklardan 50 bin kişilik bir ordu hazırlayarak Kuban ve Terek istikametinde taarruza geçti. Düzlükte bir süre mukavemet gösteren Kafkasyalılar bu büyük güç karşısında tutunamayarak dağlara çekildi. Dundukunba 1 yıl süreyle bulunduğu bölgede her yeri yaktı yıktı. Bir yıl sonra Kafkasyalılar Dundukunba’ya akın ve baskınlar düzenlemeye başladılar. Bu saldırılarda yıpranan ve daha fazla tutunamayan Dundukunba işgal ettiği yerleri tahliye ederek geri çekildi. Ancak bu bir sene zarfında Kafkas saldırılarından korunmuş olan Ruslar istihkamlarını takviye etmişlerdi.
 
Rus İran SavaşıGÜRCİSTANIN 2. KEZ İŞGALİ
Bütün bu gelişmeler olurken konjonktürü müsait gören İran Şahı Ağa Mehmet Şah Azerbaycan ve Gürcistan’a tecavüzlerde bulunmaya başlamıştı. Önce Azerbaycan’ı işgal etmişti. Tehdidin artması üzerine Gürcüler Ruslardan yardım istedi. Bunun üzerine General Zobof idaresindeki Rus kuvvetleri 1785 Mayıs’ında Derbent’i işgal ederek güneye yürüdü. Burada Bakü, Şomahi ve Şuşa mıntıkalarını işgal ettikten sonra Gürcistan’a girdi. Bu sırada Katerina’nın ölmesiyle, Ruslar, Gürcistan hariç diğer işgal bölgelerini terk ederek Kizlar mevkiinde toplandı(1796).
 
Rusların Gürcistan’da olması Kuzey Kafkasya için ciddi bir tehlike oluşturuyordu. 1800 yılında Avar ve Cungutay Han’a bağlı Dağıstan kuvvetleri Gürcistan üzerine yürüdü. İngur nehri önünde meydana gelen şiddetli çarpışmalarda Ömer Han ve Cungutay Han şehid düştü. Başsız kalan Kuzey Kafkasya kuvvetleri savaş meydanını terk etti. Bu savaşta iki tarafta büyük zayiat verdi. Öyleki Gürcüler 50 sene bu kayıpların matemini tuttular. Bu olay Kuzey ve Güney Kafkasyalılar arasında da düşmanlık doğmasına sebep oldu. Gürcistan Kralı Jorj himayeyi kafi görmeyerek Ruslardan tamamen ilhak istedi. 16 Şubat 1801’de Çar 1. Aleksandr, Gürcistan’ın ve beraberinde Abhazya’nın Rusyaya tamamen ilhak edidiğini ilan etti.
Ama Abhazlar bu kararı kabul etmedi. Ruslar, 10 senelik bir mücadelenin ardından sadece sahil şehirlerini o da kısmen kontrolleri altına alabildiler. Ruslar Abhazya’da gerçek kontrolü ancak 1864’de sağlayabilmiştir.
Bu harekatla Ruslar Güney Kafkasya’da üs kurmuş ve Anapa’ya kadar olan sahil şeridini komple kontrolleri altına almış oluyorlardı.
 
KAFKAS GÜÇLERİNİN DON  KUŞATMASI VE VEBA SALGINI
1800’lü yılların başı Avrupa’nın Fransa ve Napolyon’la çok meşgul olduğu yıllardı. Ruslar da kendi iç yapısına sirayet etmemesi için ilgilerini Avrupa’ya kaydırmıştı. Bu fırsattan istifade etmek isteyen Kafkasyalılar umumi bir taarruz başlattı. Taarruza Dağıstan hariç bütün Kuzey Kafkasya kabileleri iştirak etti. Hazar Denizi sahillerindeki Şamhallar Rus hakimiyeti altıdaydı.
Plan yapıldı: mütahkem yerler muhasara altında tutulurken, Don ve Maniç hattında ilerlenecek, bu yerlerin Rusya ile irtibatları kesilecekti. Plan başarıyla uygulandı ve Ruslar 1807 yılına kadar bu bölgede bloke edildi.
Bu arada daha önce Gürcistan’a yerleşmiş olan Rus birlikleri bu bölgede düzenledikleri harekatlarla Güneyde İranlıları, Genç, Erivan, Bakü, Azerbaycan hanlıklarını mağlup ederek bu mıntıkalara tamamen yerleşti. Güneyden Abhazya’ya doğru yaptıkları hamlede ise başarılı olamadı.  
1807’de Astrahan’da çıkan veba salgını Maniç hattındaki Kafkas Ordusuna, bu vasıtayla da Anavatana sirayet etti. Kafkas Ordusu Maniç hattını bozmaya mecbur kaldı.
Bu fırsatı kaçırmayan Rus orduları General Bulgakof komutasında saldırarak Çeçenleri Terek’in güneyine attı. Kabartaylar üzerinde de baskı kurarak bu saldırıda Çeçenlere yardım gelmesine mani oldu.
 
ARİSTOKRASİYE BAŞKALDIRI
1809’da Osmanlı ile Rusya arasında Bükreş anlaşması imzalandı. Burada da Kafkasya yine Kafkasyalıların bilgisi dışında pazarlık mevzuu yapılıyordu. Ruslar, Kafkasya’ya, Napolyon Moskova’dan çekildiği 1813 yılına kadar ciddi bir taarruzda bulunmadı.
Bu arada, Kuban mıntıkasında aristokratlar aleyhine meydana gelen kalkışmada bir kısım asilzadeler ve bunların yandaşları Ruslara tabi oldu. Böylece milli birlik bir kez daha darbe aldı, Kuban sakinleri arasına Rus nüfuzu girdi. Fakat Ruslar Napolyon’un saldırılarının sürüyor olması sebebiyle bu fırsatı pek  değerlendiremedi.  
Rus nüfuzu Dağıstan’da da güçlüydü. Avar Hanları ülkeyi Rus talepleri doğrultusunda yönetiyordu. Bu da halkta hanlara karşı olan öfkeyi artırıyordu.
Ruslar Güney Kafkasya’da tam hakimiyet kurmuştu. Tesirleri görülüyordu. Bu tesirlerin neticesi olarak Şervaşidze Hanedanının muvaffakatıyla Ruslar 9 Temmuz 1810’da Sohum’u işgal etti. Hanedandan Sefer Bey Hıristiyanlığı kabul etti ve Zukharov Yermelovçocuklarını da Rusya’ya tahsile gönderdi. Rus işgalini kabul etmeyen Abhaz halkı ve asilzadelerin bir kısmı yurtlarını terk ederek Kuban bölgesine yerleşti ve mücadelelerini burada sürdürdü.
 
YERMELOV’UN KATLİAMLARI
Napolyon Moskova’dan geri çekildikten sonra bu cephede şöhret bulmuş General Yermelov Çar Naibi olarak 300 bin kişilik kuvvetle Kafkasya’ya tayin edildi. Tehlikenin büyüklüğünü gören Kafkasyalılar 1819’da düşmana ciddi taarruzlarda bulundularsa da Yermelov bu saldırıları göğüsledi.
Ruslar tam 8 sene hazırlık yaptıktan sonra 1822’de taarruza geçti. Dağlılar dağ eteklerinde şiddetli mukavemet gösterdi. Ruslar ellerine geçirdikleri bölgelerdeki yerleşim birimlerini ve insanları yakarak tahrip ediyordu. Kafkasyalıların cansiperane karşı koyması sebebiyle Rus güçleri Terek’in iki yakasını işgal ettikten sonra durmak zorunda kaldı.
Ancak Çeçenistan’a saldıran diğer bir kol Çeçenleri Sunja nehrinin güneyine atmağa muvaffak oldu. Dağıstan’da da Indrey mıntıkasını ele geçirdi.
Bu arada Abhazya’da Sohum Rusların elinden alınmışsa da uzun süre korunamadı. Peşi sıra Ubıhların da katılımıyla yapılan saldırıda Sohum hariç bütün Abhazya Ruslardan temizlendi.
DAĞISTAN MÜCADELEYE KATILIYOR
1826’da Dağıstan’da başlamış olan inkılap ve ihtilal hareketleri gelişmeye doğru gidiyordu. Avar asıllı olan İmam Gazi Muhammed, Kafkasya’da müridizmin ve gazavatın İmam Mansur’dan sonraki ikinci önderidir. Bütün halkın iştirakiyle başkaldırmanın başarısına inanan Gazi Muhammed, camilerdeki bağımsızlığa ilişkin siyasal vaazlarıyla çevresine 3000 kişi topladı.
 
Gazi Muhammed1829 yılında imam seçildi. Muhalif grupları söz ve gerektiğinde kuvvet kullanarak yola getirdi. İmamet makamında bulunduğu 1829-1832 yılları arasında, bağımsızlık mücadelesinin en büyük engeli olarak gördüğü Avar hanlarının merkezi Hunzah’a, Tarko/Tarku’ya ve Çeçenistan’a seferler düzenledi.
İmam 1831’de artık doğrudan Ruslarla çarpışmaya başladı. Bornaya Venizagnoya kalesinde Ruslara öldürücü darbeler indirdi. 17 Ekim 1832’de her taraftan kuşatılan Gimri’nin bütün imkansızlığına rağmen direnmeye devam ettiyse de beraberindeki 15 mücahitle birlikte şehit oldu.
 
Bu arada 1830’da Abhazya’da da bir ihtilal kopmuştu. Bu ihtilal “milli yemin”in hükümleri neticesiydi. Abhazlar ne Rusları, ne de Rusları davet eden Şervaşidze idaresini istemiyordu.
Kafkasya doğusuyla batısıyla direnecekti, fakat cephaneleri çok azdı. Osmanlıdan yardım istendiyse de bu yardım bir türlü alınamadı.
1832 yılında Dağıstanda Gazi Muhammed’in ölümü üzerine Hamzat Beg imam seçildi. Dağıstan’ın bu İmam Hamzatikinci imamı, tam bir idealist ve son derece sert icraatların sahibiydi. 43 yaşında imam olan Hamzat Beg’in ilk icraatı istiklalin önünde bir çıbanbaşı gibi duran Rus sempatizanı Avar Hanı Bahu Bike’nin saltanatına son vererek, Gazi Muhammed’in ruhunu şad etmek oldu. Avar Hanlığı merkezi Hunzah’ı ele geçiren İmam Hamzat, Bahu Bike’yi, sonradan da oğulları Prens Nutsal ve Umma’yı öldürttü. 1835 yılı Eylül’ün 19. Cuma günü Camiye giden Hamzat Beg Camide Hacı Murat’ın ağabeyi Osman tarafından kurşunlanarak öldürüldü. Hamzat’ın imamlığı sadece iki yıl sürmüş oldu. Bahu Bike’nin çocuklarının süt kardeşi olan Hacı Murad ve Osman’ın tertiplediği bu kanlı suikast hadisesinden çokHacı Murat geçmeden, bu sefer de Rus taraftarı Hunzah halkı ayaklanarak, İmam taraftarlarına karşı büyük bir katliam başlattı. Olaydan haberdar olan Şamil, bütün kuvvetleriyle Hunzah’a yürüyerek, katliama katılanları ağır bir şekilde cezalandırdı ve Hotzat Avulu’ndaki imamlık hazinesini kurtardı. Bu arada suikast olayında büyük rol oynayan Hacı Murad, Çar generallerinin takdirlerini kazanarak Tiflis’te rütbe, nişan ve bol para ile ödüllendirildi.
 
ABIN MEVKİİNİN İŞGALİ
1834’de Ruslar hem Kubandan, hem Abhazya’dan doğuya doğru harekat başlattı. Gagra ve Pitsunda’yı kuşatma altında tutan Hacı Berzeg komutasındaki Ubıh kuvvetleriyle takviye olmuş Abhazlar’ın üzerine güneyden gelen birliklerin taarruz etmesiyle kuşatma kırıldıysa da Ruslar bu cepheleri ele geçiremedi. Rusların hedefi kuzeydeki Abın mevkii idi. Güneyden gelen güçler Abhazya’da durdurularak kuzeye verilecek desteğe mani olundu.
Karadeniz sahillerine denizden kuvvet çıkarabilmeyi ümit eden Ruslar Kuzeyde Tsemez’i kontrol altına almıştı ama burasıda Adigelerin kuşatması altında olduğundan dışarı çıkılamıyordu.
Bu arada Şapsığların büyük komutanı Hacı Guzbek idaresindeki 1700 kişilik atlı birlik de doğudan gelen 14 bin kişilik düşman birliklerine taarruzda bulunuyordu.
Bütün gayretlere ve düşmana verdirilen büyük kayıplara rağmen Rusların Abın mevkiini ele geçirmelerine mani olunamadı.
 
MİLLİ MİSAK MECLİSİ
Batı Kafkasya’da siyasi manada da oluşumlar meydana geliyordu. Daha 1807’de Kalubatyikoua Şupagua tarafından başlanmış bir teşkilat esas tutuldu. Bu esas şurai bir devlet tipi idi. Bu devlet 12 eyaleti barındırıyordu: Şapsığ, Abzeh, Kemirguvey, Barakay, Bjeduğ, Kabartay-Besleney, Hatukuy, Mahoş, Başılbey, Teberdi, Abhazya, Ubıh-Cih.
Bu eyalet mümessillerinden oluşan ve Jilethau Hase (Milli Misak Meclisi) adı verilen ve 300 kişilik bir meclis oluşturulmuştu. Milli Misak Meclisi’nin belli bir merkezi yoktu. Meclis gündemde en önemli yeri teşkil eden bölgelerde toplanıyordu. Meclis açıkta, halkın gözü önünde toplantı yapıyordu. Halk dinliyor ama söz alamıyordu. Sadece halk temsilcileri konuşuyordu. Meclis bir karar aldığında ata binmiş bir hatip bu kararı halka tebliğ ediyordu.
Jilethau Hase hem kanun yapma, hem yürütme, hem yargılama yetkisine sahipti. Bu itibarla milli iradeyi temsil ediyordu. Meclisin 1839’da Şapsığ bölgesinde yaptığı toplantıda Milli Misak esasları tespit edilmişti. Milli Misak’ın ilk maddesi “Hazar ve Karadeniz arasında ki mıntıka bir vatan ve bu vatanın sakinleri birleşik bir millettir” şeklinde idi.
 
İ.ŞamilİMAM ŞEYH ŞAMİL
Dağıstan’da, İmam Hamzat’ın şehid edilmesinden sonra imamlık sancağını  Şamil devraldı. Şamil 1834’de, İmam, yani devlet başkanı seçildikten sonra ilk olarak içişlerini ele aldı. Ruslara karşı daha etkili savaşmak için lüzumlu idari ve askeri teşkilatları yeni esaslara göre tanzim etti. Bir taraftan askeri tedbirler alıp düşmana karşı savunma savaşları verirken, diğer taraftan da muntazam adli ve idari sivil bir devlet mekanizması geliştirdi. Medreselerde eğitime önem verdi, fikir ve sanat alanında da büyük adımlar atılmasını sağladı. Döneminde tophaneler, baruthaneler, silahhaneler yapıldı, muntazam birlikler halinde askeri teşkilat kuruldu.
Güçlü hitabeti, kararlı tutumu ve askeri dehasıyla büyük başarılar kazandı, ünü kısa zamanda yayılarak otoritesi Dağıstan civarında yaşayan geniş topluluklar tarafından da kabul edildi.
İmam Şamil, idare sistemini yeniden düzenlerken, ülkeyi naiplik ve vilayetlere ayırarak bunların başına hem askeri hem de sivil yetkilerle donatılmış naipleri getirdi. Üç veya dört naiplik bir vilayet idi. Vilayetlerin başındaki naibin rütbesi daha yüksekti.
Her biri birer savaş kahramanı olan bu yüksek rütbeli naiplerden Ahverdil Muhammed, Kabet Muhammed, Şuayıb Molla, Taşof Hacı, Danyal Sultan, Nur Muhammed, Hitinav Musa, Sadullah, Duba Hacı, Hacı Murat ve Şamil’in büyük oğlu Muhammed Gazi gazavatın(kutsal savaş) adı anılması gereken başlıca kahramanlarıdır.
 
Direniş LiderleriAHULGOH’DA HÜZÜN
1837 yılında Kafkasya’da keşif gezisi yapan Çar Nikola, dünyaca bilinen generali Vorontsov’u Kafkasya bölgesine Başkumandan tayin etti. Vorontsov o yılı hazırlıkla geçirdi. 1838’de batı Kafkasya’da sadece Çerkeslerin saldırılarıyla meydana gelen muharebeler oldu.
Bu arada Doğu Kafkasya’da otoritesini kurmuş olan Şamil’in kuvvetleri tahkim ettikleri Ahulgoh’dan yaptıkları saldırılarla Rus birliklerine önemli zayiatlar veriyordu. Ruslar ilk olarak Ahulgoh’un ele geçirilmesine karar verdi. İnderey ve Temirhanşura üzerinden Ahulgoh’a yürüdüler. 25 Mayıs 1839’da Ahulgoh yolu üzerindeki Argovan’a saldıran Ruslar top üstünlüğüyle kazandıkları bu çatışmadan sonra Çirkate ve Aşilteyi de işgal etti.
Şamil 1839’da Ahulgo Tepesinde 3.800 mürid ile General Grabbe komutasındaki 50 topla takviye edilmiş 25.000’i aşkın üstün donanımlı Rus ordusunun kuşatmasına 80 gün süreyle direndi. Bu savaşta Ruslar 215 subay ve 5000 erini kaybetti. Ahulgoh Kafkas istiklal mücadelesi tarihinde bir facia olduğu kadar, bir harikadır da. Şamil’in bu direnişi harp tarihine geçti. Bu savaşta Şamil, eşi Cevheret’i, oğlu Said’i ve kızkardeşi Mesedo’yu kaybetmiş, 8 yaşındaki oğlu Cemaleddin’i Ruslara rehin vermek zorunda kalmıştı.
İmam Samil Namaz kıldırıyorVuruşarak ölmekten yana olan Şamil, yanındakilerin ısrarı üzerine 30 kişiyle Ahulgoh’tan çıkmayı başararak, Çeçen bölgesindeki Kayış Yurt’a geçti. Burada yeni bir yapılanmaya gitti.Çeçenleri etrafında toplanmağa davet etti. Çeçenler İmama sahip çıkarak iradesi etrafında toplandı.
 
1839 VE 1849 YILLARINDA BATI KAFKASYA
1839 yılında Anapa-Tsemez arasındaki bölgede de mühim çatışmalar meydana geliyordu. Rus askerleri Denizden Subş mevkiine çıkarma yapmış, Kafkas kuvvetlerinin saldırısına rağmen karaya 1200 kişi çıkarmayı başarmıştı.
Adigeler 9 Kasım 1839’da Anapa ve Tsemez arasındaki Şasi kalesine saldırdı. Adigeler kaleyi ele geçirdilerse de, topçu birliklerini bloke etmekle görevli savaşçılar vazifelerini yerine getiremeyince zor duruma düşerek tahliye etmek zorunda kaldı.
Yine 1839’da, Adigelerle Ruslar arasında Anapa yakınlarındaki Jamatya bölgesinde meydana gelen çatışmalarda da, gösterilen bütün kahramanlıklara rağmen sonucu Rus topçuları tayin etti.
1840 yılında Batı Kafkasya’da Kaleşhovue(Yekatrinodar)’de, Şhapsin mevkiinde, Hafitsay(Gelincik)’te ve Pşat mevkiinde meydana gelen çarpışmaların hiçbirinde muvaffak olamayan Ruslar geri püskürtüldü.
Degomoko BerzegAynı yıl Batı Kafkasya’da Rusların kontrolünde olan 10 kaleden 8’i Adigelerin eline geçti. Böylece Abhazya hariç, Karadeniz kıyısındaki Rus hakimiyeti kırılmış oldu. Berzeg Hacı komutasındaki kuvvetler bu sefer Abhazya yöresine yöneldi. 1841 yılında Abhaz toprakları alındıysa da, Gürcistan’da bulunan Rus birliklerinin karşı saldırısıyla Abhazya toprakları tekrar el değiştirmiştir. 1841’de Marşanların idaresinde başlayan ayaklanma senelerce devam etti. Ayaklanmanın başını Marşanyiko Erişav çekiyordu. 
Bu zaferler Şurukyiko Duğuj, Canbulat, Havuduko Mansur, Yindaryiko Muhammet, Hajımoko Muhammet, Haciyiko Mehmet, Kalubatuko Hatuk, Kalubatuko Şupagua, Dazığyıko Şupaşe, Besleniko Arslan, Hatukşukuo Muhammed, Jansetyikue, Rüstem Pe, Vordevavyiko Zepş, Berzeg Hacı, Sultan Kurhum Giray, Dzadzuko Ali, Dzadzuko Nevruz, Bastiko Pşimaho, Hatukyiko Selman, İnalyiko Arslan Giray … gibi sadece kama ve kılıç gücüne sahip Adige, Abaza ve Ubıh  önderlerin ve onlara itaat eden Kafkasyalıların büyük cesaret ve feragatlarıyla kazanılmıştır.
Art arda gelen bu bozgunlar üzerine Ruslar, Sivastopol ve Odesa’da bulunan 80 bin kişilik kuvvetlerini de Kafkasya’ya sevk etti.
 
ŞamilDARGO’DA ZAFER
1845 senesinde Vorontsov kuvvetleri Doğu Kafkasya’da bir harekata başladı. Planları, Hunzah ve Andi mıntıkalarını aşıp, Şamil’in Çeçenistan’daki yeni karargahı Dargo’yu arkadan vurmaktı. Dargo’nun güneyine geldiklerinde Şamil’in güçleriyle karşılaştılar. Kanlı bir savaş sonrası Rus ordusundan 10 binin üzerinde nefer imha edildi. Rusların kalan kuvvetleriyle geri çekildi. Şamil nedense kaçanları takip etmedi.
Bu zafer sonrasında Dağıstan’da Rusların hakim olduğu noktalarda isyanlar meydana geldi. Nüfuzu her tarafa yayılan Şamil Batı Kafkasya’ya yönelmek istedi. Ancak Kuban’a gitmek için Rusların Kabartay bölgesinden çıkartılmaları icap ediyordu. 10 bin kişilik kuvvetle Büyük Kabartay’a girdi. Nalçik’e kadar gitti ve hiçbir mukavemetle karşılaşmadı. Bu bölgede 10 gün kalan Şamil herhangi bir harekatta bulunmadan gerisin geri Çeçenistan’a döndü.
Yıllardır yalnız sürdürdüğü mücadelede yorgun düşmüş Batı Kafkasya, şimdi Şamil’le birlikte şahlanan Dağıstan 1847doğu Kafkasya’nın mücadelesiyle tekrar ümitlenmişti. Doğu Kafkasya’da meydana gelen siyasi ve askeri statü Kafkasya’nın birliğine temel olacak mahiyette idi. Şamil de bunun farkındaydı ve hem askeri, hem siyasi çalışmalar sürdürüyordu. Kabartay yöresinden Anzavurko Mehmet, Kundeytyiko Mehmet Geri ve Asetinlerden Dudaruko Voyij gibi bir çok komutan Şamilin emri altına girmişti.
Ancak Rusların Kabartay mıntıkasına hakim olmaları sebebiyle Kuban mıntıkasının Doğu Kafkasya ile idari bir birlik oluşturma imkanı kaybolmuştu. Fakat Şamil birliği sağlamak üzere bu bölgeye naipler gönderdi. 1845’de ilk Naip Hacı Mehmet, 1846’da Süleyman ve 1848’de bir Abhaz olan Muhammed Emin gönderildi.
Kuban’da “Misakı Milli Hükümeti” vardı. Gönderilen mümessiller Doğu Kafkasya’yı temsil ediyordu. Keza Batı Kafkasya’da Şamil Şamil nezdinde bir mümessil bulunduracaktı. Böylece bir siyasi birlik sağlanmış olacaktı. 
 
Muhammed EminMUHAMMED EMİN’İN ÇALIŞMALARI
Muhammed Emin bir devrimciydi. Dağınıklığı giderip ülkeyi merkezi bir otorite etrafında toplamak istiyordu. Bu maksatla imamet sistemini Batı Kafkasya’da da uygulamak istedi ancak Batı Kafkasya’da yaşayanlar bu sisteme ayak uyduramadı. İmamet tam itaat istiyordu. Batı Kafkasya halkının kültürü ise tek otoriteye tabi olmaya yatkın değildi. Onlar şura tarzı bir yapıya tabi olabilirlerdi ancak. Hem onlar için lider, atanan bir kişi değil, olayların olgunlaştırdığı, kılıcı ve hitabetiyle bunu hak eden kişiydi. Batı Kafkasya’da İslam’ın sadece 100 yıllık bir geçmişi vardı ve naiplerin telkinleri bölge halkında istenen tesiri uyandırmıyordu. Bu nedenle Naip Muhammet Emin Batı Kafkasya’nın ancak doğu kısımlarında oturan ve İslam’ı daha önce kabul etmiş kabileler arasında etkili olabildi.
Naiplik faaliyetinin Batı Kafkasya’da sebep olduğu tartışmaların bir sonucu olarak Hamırza isimli birinin idam edilmesi büyük tepki uyandırdı. Ruslar da bu tepkiden faydalanmak istediler fakat pek muvaffak olamadılar.
Zeki bir insan olan Muhammed Emin durumun farkına vararak zihniyetini çabuk değiştirdi ve halkın temayüllerini dikkate aldı. Böylece vatan savunması etrafında kuvvetleri toplayabildi ve Batı Kafkasya’da mühim sonuçlar elde etti.  1848’de Adegum’da yapılan büyük bir toplantıda Muhammed Emin’in reisliği kabul edildi.
Emin sanayi yatırımı yaparak ihtiyaçlarını kendi üretmek yönünde girişimlerde bulundu, Batı Kafkasya’yı 100 idari bölgeye bölmüş, hepsine askeri ve idari sorumluluklar vermiş, sadece 1849 yılında Ruslara 101 akın düzenlemiştir.
Bu değişimi gören Ruslar büyük kuvvetlerle Muhammed Emin’in üzerine saldırarak Naibi Unbi dağlarında mağlup etti. Bu mağlubiyet bazı bölgelerin Muhammed Emin’i terk etmeleri sonucunu doğurdu. Buna rağmen Muhammed Emin yılmayarak mücadelesini Abhazya’da sürdürdü. Kendisini terk eden bölgeler Naib’in bu azmini görünce tekrar onun otoritesi altına girmeyi kabul ettiler. Böylece Muhammed Emin bütün batı Kafkasya’da tam bir otorite kurmayı başardı.
 
Kırım Kuşatması MalakhovKIRIM SEFERİ VE ENTRİKALAR
Rus ilerlemesini durdurmak maksadıyla, Osmanlı, İngiltere ve Fransa arasında, Avusturyalıların da desteğini alan bir ittifak oluşturuldu.
Bazı taleplerle Osmanlıya gönderilen Rus elçisinin geri çevrilmesinden sonra Prut Nehri’ni geçen Ruslar Romanya’ya girdi. Ardından Rus donanması 8 Temmuz 1853 tarihinde Boğazlar önünde görüldü. Bunun üzerine Osmanlı devleti 4 Ekim 1853’te Rusya’ya harp ilan etti. 30 Kasım’da da Ruslar Sinop’ta bulunan Osmanlı donanmasını imha etti.
Bu gelişmelerin ardından İngiltere ve Fransa da 10 Nisan 1854’te Rusya’ya harp ilan etti.
Bu sırada Kafkasya’da iki otorite vardı: Biri İmam Şamil, biri de Muhammed Emin. Batıyla teması ise sadece Muhammed Emin sağlıyordu. Muhammed Emin, Kafkasya’nın, bölgedeki bu önemli güçlerin hiçbirinin yönetimini istemediğini, İsviçre gibi tarafsız bir bölge olarak kalması gerektiğini söylüyordu.
Müttefikler arasında da bir fikir birliği yoktu ve her biri gizli bir hesap içindeydi. Osmanlı, 25 yıldır bir köşede tuttuğu Zanıko Sefer Beyi ortaya çıkararak O’nun reisliğinde donanımlı bir keşif heyeti oluşturup Kafkasya’ya göndermek istedi. Ancak müttefikler önce buna mani oldu, sonra da donanmayı küçülterek izin verdi. Fakat bu, plansız, programsız, muhatapsız seferde götürülen malzemeler sorumsuz kişilere teslim edilerek zayi edildi ve hiçbir işe de yaramadı.
Muhammed Emin Varna’ya giderek müttefiklerin Kafkasya’ya kuvvet çıkarmalarını temin etmeye çalışmışsa da müttefikler bu talebi kabul etmedi. Dönüşte İstanbul’a uğrayan Muhammed Emin orada da kendisine ciddi bir muhatap bulamayınca müttefiklerin düşüncelerinin iç yüzünü anlamış olarak Kafkasya’ya döndü. 1855 senesinde İngiliz ve Fransız kuvvetlerinin Kerç’i zapt ve Azak’ı ele geçirmesi üzerine Ruslar Tsemez ve Anapa’yı boşalttı. Bunun üzerine Sohum’da bulunan Zanıko Sefer ve adamları faaliyete geçti ve Sefer Anapa’ya yerleşti, Behçet Paşa Sohum Valiliğine soyundu, Mustafa Paşa Tsemez Valiliğine geçti. Serdar Ekrem Paşa’da Sohum Kalesi’ni işgal ile karargahını buraya nakletti.
Osmanlı sahil boyunu kontrolünde tutmaya çalışıyordu. Sefer bey dirayetsizdi. Fransız ve İngiliz Ajanları cirit atıyor, ortalığı birbirine katıyordu. Birlik ve beraberlik çok zarar görmüştü. Kafkasyalılar bu durumdan hiç hoşnut değildi. Hiçbir şey vermeyen, hiçbir ciddi desteklerini görmedikleri müttefiklerin kendilerini Kırım Savaşına sürmek istemesine karşı çıkan Kafkasyalılar, Milli Meclisi toplayarak, Ruslar Kafkasya’dan atılmadan Kırım’a yardıma gitmeyeceklerini deklare ettiler.
İmam Şamil Gürcistan üzerine yürüyerek destek vermişse de Osmanlı da hiçbir hareket göremeyince rehin olan oğlunu kurtardıktan sonra geri dönmüştür.
Aslında bu dönemde Müttefikler Kırım’a saldırırken, Kafkasyalıların Kafkasyadaki Ruslara saldırmaması ciddi bir stratejik hata olmuştur. Bu fırsat değerlendirilseydi Ruslar Kafkasya’dan çıkartılmış olabilirdi.
Müttefikler Kırım da muvaffak olmuş görünürken, Kars’ı kaybetmişlerdi. Kesin bir sonuç elde edilmeden savaşa son verildi ve harbin sonuçları Paris Sulh Anlaşmasıyla tespit edildi. Fakat anlaşma, maalesef Kafkasya mevzubahis bile edilmeden imzalandı. Anlaşma gereği taraflar karşılıklı olarak çekileceklerdi; ki bunun manası belli idi. Anlaşmada bir tek “Karadeniz’de Rus donanması bulundurulmayacağı” maddesi Kafkasyalılar lehine bir sonuç doğuruyordu. 
 
Şamil Barış GörüşmelerindeDOĞU KAFKASYA SUSARKEN
Ruslar 1852’de Çeçen mıntıkasında ormanları tahrip etmek suretiyle taarruza başladı. Bu sefer 240 bin kişiyle gelmişlerdi. 3 koldan saldırıya geçen Ruslar 1859 senesinin sonunda Vedeno önlerine geldi. Şamil’in 14 Naip yönetiminde 7000 kişilik kuvveti vardı. Çıkan savaşta Rus toplarının ablukası sonucu  Vedeno düştü. Halk demoralize oldu. Şamil 400 müridiyle Gunip dağına çekildi. Burada günler süren çatışma sonrası adamlarının yarısını kaybeden Şamil bu sefer Gunip Köyü’ne çekildi. Köy günlerce top ateşine tutuldu. Köyde sadece 100 kişi kalmıştı. Şamil hücum ederek ölmekte ısrar ediyordu fakat çevresindekiler buna mani oldu. Nihayet 6 Eylül 1859 saat 16.00’da 40 atlıyla birlikte teslim oldu. Doğu Kafkasya’da direniş bitmişti. Şamil, bir Albay’ın refakatında Petersburg’a götürüldü. Çar kendisine büyük saygı gösterdi ve Kaluga’da ikamete mecbur etti. Buradan da arzusu üzerine Medineye hicret ederek orada vefat etti. 
 
BATI KAFKASYA’DA SONA DOĞRU
Muhammed Emin başladığı demokratik teşkilatlanmayı devam ettirmek istiyordu. Yardım temin etmek için 1859’da İstanbul’a gitti ama eli boş döndü. Muhammed Emin Doğu Kafkasya’daki akıbetin Batıyı da beklediğinin farkındaydı. Ruslarla müsait şartlarda anlaşma yapmaya taraftardı. Bunun için bir kongre oluşturarak millete müracaata karar verdi. Bir kongre kuruldu, kongre Muhammed Emin’in fikrini şiddetle reddetti. Bunun üzerine Muhammed Emin de 1859’da Ruslara teslim oldu ve sonrasında Türkiye’ye geçti.
Ruslar hazırlıklarını sürdürüyordu. Kafkasyalılara iki şey teklif ediyorlardı: Ya Türkiye’ye hicret; ya da Rusya’nın herhangi bir yerine sürülmek.
 
BÜYÜK HÜR MECLİSsavaş
Doğu Kafkasya’da İmam Şeyh Şamil’in ve Kuzey Batı Kafkasya’da naibi Muhammet Emin’in Ruslar’a teslim olmasının ardından 13 Haziran 1861’de Soçi’de bir halk meclisi toplandı. Bir araya gelen Ubıh, Abzeh ve Şapsığ liderleri uzun bir toplantının ardından Çerkesya’nın bağımsızlığına karar alarak bunu bütün dünyaya deklare ettiler. Kendine ‘Büyük Hür Meclis’ adını veren 15 üyeli bir meclis oluşturuldu. Ve ülke 12 bölgeye ayrıldı. Liderliğini Ubıhların temsilcisi Hacı Giranduk Berzeg’in yaptığı toplantıda Abzehler’i Hasan Bidh, Şapsığları da İslam Thauş temsil etti.
Toplantı sonrasında alınan karara uygun olarak Osmanlı’dan, İngiltereden ve Fransa’dan yardım istendi, yurt dışına heyetler gönderilerek lobiler oluşturulması, yardım alınması ve bağımsızlığın pekiştirilmesi için çalışıldı…
Bu milli meclisin Rus tarafından gördüğü tepki ise gerçekten esef vericidir. Rus tarihçi S. Esedze o tarihi şöyle anlatıyor: “…Ancak Çerkesler’in bütün bu gayretleri, önceden planlanmış sistemli boyun eğdirme planını değiştiremedi. İlk önce Abhazya tarafından General Kolyubakin manevi darbeyi vurdu: Soçi’ye çıkarma yapan birlikler Hür Meclis’in binalarını ateşle yerle bir ettiler. Çerkesler dört bir taraftan koşup gelerek kutsal binalarını kurtarmaya çalıştılar; ama hepsi nafileydi…”
Avrupa ve İstanbul’dan talep edilen yardımlar ise hiç gelmedi.
ubıh liderler: shurukyiko duguj, haciyiko mehmet, uordezauyiko zepshİngiltere’de toplanan bir gemi dolusu silah Rus konsolosunun girişimleri sonucu Trabzon’dan ileri geçemedi.
Ruslar ilerliyor ve önlerine çıkan köyleri yakıyordu. Halk Bjeduğ, Ubıh, Abhaz ve Şapsış bölgelerinin birer kısmını içeren dar bir bölgeye sıkışmış kalmıştı. Her iki tarafta birbirini yoklayan saldırılar yapıyordu.
1864 senesi yazında Ruslar bütün kuvvetleriyle harekete geçtiler.
Rus birlikleri Hodz vadisinde karşılandı. Burası geçildikten sonra zaten cephe kurulacak bir alan kalmıyordu ve geride kalanların hayat hakkı olmayacaktı. Kadın erkek herkes silahlandı. Büyük muharebe başladı. Hodz mezbahaya döndü. Herkes öldü. Ruslar hayatta kalan çocukları dahi birbirine bağladıktan sonra topçu ateşiyle öldürdü.
Kafkasya’da büyük bir dram yaşanıyordu.
21 Mayıs 1864 günü Ahçupsi deresi mevkiindeki Kbaade yaylasında Ruslarla karşılaşan son Adıge birliği düşmanına bir kere daha dehşetle saldırdı. Herhangi bir sonuç beklendiğinden değil, gaye namus ile ölmekti. Kadın erkek hepsinin şehit olmasıyla direniş o gün sona erdi.
Böylece 1567 yılında Hazar Denizi kenarında başlayıp, 1864 yılında Kuban Vadisi’nde ve Karadeniz kıyısında biten, kalanların sürgünüyle sonuçlanan savaş tam 297 yılda tamamlanmış oluyordu. Ve Ruslar bu müddet zarfında 9 milyon insanını kaybetmişti.

1,638 total views, 3 views today

Yorum Yap